“Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc” - thông điệp được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cũng đặt ra yêu cầu về sự tham gia chủ động, mạnh mẽ hơn của cộng đồng doanh nghiệp trong phát triển văn hóa Việt Nam.

Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện tuyến bài tôn vinh những doanh nhân đang đưa giá trị văn hóa vào hoạt động sản xuất, kinh doanh; bền bỉ gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc và tìm kiếm những hướng đi mới cho sản phẩm, thương hiệu Việt.

Văn hóa cung cấp chất liệu và bản sắc cho sản phẩm, nhưng không tự tạo ra doanh thu. Một sản phẩm giàu giá trị truyền thống vẫn có thể bị thị trường từ chối nếu thiếu tính ứng dụng hoặc không đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng. Bởi vậy, doanh nghiệp cần kết hợp tính nguyên bản của văn hóa với thiết kế, chất lượng, trải nghiệm và mô hình kinh doanh bền vững.

Khi văn hóa chính là “vốn khởi nghiệp”

Với Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, Giám đốc Công ty TNHH Ceramics Thanh Bình, gần 30 năm gắn bó với gốm sứ đã định hình quan niệm kinh doanh gắn với sự phát triển chung của làng nghề. Ông đồng hành cùng các hộ sản xuất, tìm hướng nâng cao giá trị sản phẩm và tạo sinh kế cho người dân địa phương.

“Tôi luôn nghĩ nghề gốm là nghề của cả làng, không phải của riêng một cá nhân hay doanh nghiệp nào. Mỗi người có kinh nghiệm, thế mạnh khác nhau; nếu biết chia sẻ và hỗ trợ nhau thì cả cộng đồng sẽ có cơ hội phát triển tốt hơn", NNƯT Đào Việt Bình chia sẻ.

Theo ông, truyền thống là nền tảng nhưng chưa đủ tạo lợi thế cạnh tranh. Gốm sứ Kim Lan (xã Kim Lan, TP. Hà Nội) cần nâng cao chất lượng, phát huy kinh nghiệm riêng, tìm kiếm ý tưởng mới cùng nghệ nhân và người có chuyên môn thiết kế, đồng thời duy trì kỹ thuật truyền thống. Hiện nghề gốm tạo việc làm cho khoảng 95% người dân địa phương; khoảng 420 hộ đã chuyển sang sử dụng lò gas thay cho lò than, củi.

Bên cạnh đó, Hội Gốm sứ Kim Lan còn thành lập Trung tâm Thiết kế Sáng tạo, tạo không gian để nghệ nhân, họa sĩ, nhà điêu khắc và các hộ sản xuất trao đổi kinh nghiệm, nâng cao tay nghề, kết hợp kỹ thuật truyền thống với những ý tưởng mới. Qua đó, kinh nghiệm và tri thức nghề được chia sẻ, góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm của làng nghề. NNƯT Đào Việt Bình nhấn mạnh: "Khôi phục làng nghề không chỉ là khôi phục những lò nung hay là những sản phẩm gốm, mà quan trọng hơn là khơi dậy niềm tin và tinh thần đoàn kết của của nhân dân để tạo ra sức mạnh cho thế hệ trẻ sau này."

Ở lĩnh vực truyện tranh, anh Nguyễn Khánh Dương, nhà sáng lập kiêm CEO Công ty Cổ phần Comicola, theo đuổi mục tiêu giúp tác giả Việt kể câu chuyện của mình và sống được bằng nghề sáng tạo. Theo anh, bản sắc truyện tranh Việt không nhất thiết phải thể hiện qua một phong cách vẽ hoàn toàn riêng biệt, mà còn nằm ở câu chuyện và những giá trị văn hóa trong tác phẩm.

“Theo quan sát của tôi, cũng như đánh giá của bạn bè nước ngoài, những sản phẩm Việt Nam mà chúng tôi làm luôn được người nước ngoài đón nhận. Tôi từng nhận được nhiều ý kiến cho rằng liệu có thực sự cần thiết phải có một cách vẽ riêng của người Việt hay không. Ở thời điểm hiện tại, tôi nghĩ chưa cần thiết, bởi ngay cả khi chịu ảnh hưởng từ phong cách của quốc gia khác, những chi tiết mang đậm tinh thần Việt trong tác phẩm vẫn giúp độc giả nhận ra đây là tác phẩm của họa sĩ Việt Nam, là truyện tranh Việt Nam”, anh Nguyễn Khánh Dương chia sẻ.

Thị trường truyện tranh trong nước từng gặp trở ngại khi bộ Long Thần Tướng do Comicola phát hành bị xếp chung với truyện tranh thiếu nhi tại hệ thống nhà sách Fahasa năm 2015, dù hướng đến độc giả trưởng thành. Sau khoảng một thập niên, theo quan sát của anh Nguyễn Khánh Dương, thị trường đã có chuyển biến với nhiều đơn vị tham gia, đầu sách Việt phong phú hơn và khu vực trưng bày riêng cho truyện tranh Việt Nam.

Comicola còn kết hợp sáng tạo với di sản và công nghệ qua dự án Đế Đô Khảo Cổ Ký, phối hợp cùng Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Phygital Labs, ra mắt tại Đại Nội Huế tháng 12/2024. Bộ sưu tập art toy dạng hộp mù lấy cảm hứng từ bốn bảo vật triều Nguyễn, ứng dụng công nghệ NFC để kết nối mô hình vật lý với nội dung số về hiện vật và lịch sử.

“Chúng ta chưa thể cạnh tranh với những quốc gia đã đi trước 50 năm, 100 năm, trong khi họ vẫn tiếp tục phát triển. Nhưng khán giả Việt Nam, độc giả Việt Nam luôn yêu quý các sản phẩm văn hóa của người Việt. Nếu có được sự ủng hộ, tạo điều kiện từ phía cơ quan quản lý nhà nước, tôi tin rằng chỉ khoảng 4 - 5 năm, chất lượng sản phẩm công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ được nâng cao, có thể không tương đương với các quốc gia đi đầu nhưng không thua kém các nước trong khu vực”, anh Nguyễn Khánh Dương chia sẻ.

Dấu ấn Việt trong bài toán vị thế thương hiệu

Với điện ảnh, bà Đinh Thị Thanh Hương, Tổng Giám đốc Galaxy Entertainment Holding JSC, Chủ tịch HĐQT Galaxy Studio, cho rằng mục tiêu thương mại và lan tỏa giá trị tích cực có thể song hành: "Với chúng tôi, khi làm điện ảnh, mong muốn lan tỏa những điều tích cực và được khán giả đón nhận. Thế nên nó không tách rời giữa chuyện làm thương mại phải như thế nào, mà nằm ngay trong cách chúng ta làm văn hóa".

Điện ảnh còn mở ra cơ hội kết nối du lịch, thời trang và ẩm thực. Những bộ phim như Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh hay Mắt Biếc cho thấy cảnh quan, đời sống Việt Nam có thể trở thành một phần của trải nghiệm điện ảnh, qua đó tạo sức hút cho điểm đến.

Bà Đinh Thị Thanh Hương chia sẻ: "Điện ảnh thế giới hay bất kỳ mô hình điện ảnh nào cũng đều đi cùng với du lịch. Chúng tôi có thể đi cùng với các tỉnh thành, các thành phố để truyền tải du lịch không những trong nước mà cả nước ngoài."

Từ kinh nghiệm của điện ảnh Hàn Quốc, bà cho rằng Việt Nam có thể học hỏi cách kết nối phim ảnh với các ngành kinh tế khác để tăng hiệu quả quảng bá.

Nếu điện ảnh đặt ra bài toán kết nối nội dung với khán giả và các ngành kinh tế, bà Trần Tuệ Tri, Nhà sáng lập và Giám đốc Điều hành Stamford Global Leadership Center; Đồng sáng lập và Cố vấn cấp cao Vietnam Brand Purpose, nhìn nhận thách thức của doanh nghiệp Việt còn nằm ở việc xác lập bản sắc và xây dựng thương hiệu nhất quán.

Sau gần 30 năm làm việc với các thương hiệu, bà cho rằng Việt Nam có nhiều giá trị nhưng chưa phải lúc nào cũng kể được câu chuyện của mình đủ thuyết phục: "Việt Nam có rất nhiều giá trị thật, nhưng chúng ta chưa kể được câu chuyện của mình một cách đủ thuyết phục. Sản phẩm tốt, con người chăm chỉ, văn hóa giàu có – nhưng khi bước ra thế giới, hình ảnh của doanh nghiệp Việt vẫn còn mờ nhạt, thường được nhắc đến như một nơi sản xuất giá rẻ hơn là một chủ thể sáng tạo giá trị".

Theo bà, bản sắc không thể chỉ nằm ở tuyên bố hay những họa tiết truyền thống, mà phải thể hiện qua chất lượng sản phẩm, cách vận hành và trải nghiệm khách hàng. Doanh nghiệp cần diễn giải di sản bằng ngôn ngữ đương đại, phù hợp với nhu cầu thị trường.

Theo bà Trần Tuệ Tri, nền tảng để xây dựng thương hiệu bền vững là quản trị tốt, đội ngũ cùng chung giá trị và khả năng đón bắt xu hướng thị trường trong dài hạn. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần biết khai thác bản sắc văn hóa để tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời đổi mới cách tiếp cận nhằm đáp ứng thị hiếu đương đại.

“Tận dụng giá trị văn hóa - hiểu bản địa nhưng làm theo chuẩn chất lượng và thị hiếu toàn cầu. Đây là lợi thế mà không thương hiệu nước ngoài nào sao chép được. Nhưng văn hóa chỉ trở thành lợi thế khi được làm mới. Nếu chỉ làm lại những điều cũ mà ai cũng biết - kể cả đó là di sản - thì rất khó tạo ra sự khác biệt. Chúng ta phải dám diễn giải di sản bằng ngôn ngữ của hôm nay: thiết kế mới, trải nghiệm mới, công nghệ mới, để người trẻ thấy gần gũi và bạn bè quốc tế thấy hấp dẫn", bà Trần Tuệ Tri khẳng định.

Gắn kết mạng lưới, tháo gỡ điểm nghẽn doanh nghiệp

Những câu chuyện trên cho thấy kinh doanh bằng văn hóa không chỉ phụ thuộc vào năng lực từng doanh nghiệp. Người làm nghề còn cần thị trường, đối tác, kênh phân phối và môi trường thuận lợi để phát triển lâu dài.

Với anh Nguyễn Khánh Dương, bên cạnh hỗ trợ tài chính, điều quan trọng là tạo không gian để tác phẩm tiếp cận công chúng. Anh cho biết, “Chất lượng tác phẩm văn hóa của người Việt Nam đã đủ tốt rồi, cái chúng ta cần là một không gian để có thể đưa tác phẩm ra”.

Với ông Đào Việt Bình, phát triển doanh nghiệp phải gắn với tương lai của cả làng nghề: “Điều tôi hướng tới vẫn là sự phát triển chung của Kim Lan. Doanh nghiệp cần phát triển, nhưng người làm nghề cũng phải có việc làm và thu nhập ổn định; người trẻ cần nhìn thấy cơ hội để tiếp tục theo nghề; những kỹ thuật và giá trị văn hóa được trao truyền qua các thế hệ. Khi những điều đó cùng tiến triển, làng nghề mới có nền tảng vững chắc để đi xa hơn”.

Từ nhu cầu mở rộng đầu ra cho sản phẩm đến yêu cầu kết nối các nguồn lực để phát triển bền vững, thực tiễn đặt ra bài toán về cơ chế hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Ngày 12/10 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) công bố Mạng lưới Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam, hướng tới kết nối cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo, thúc đẩy hợp tác về công nghệ, nguồn vốn, đối tác và thị trường. Mạng lưới được kỳ vọng góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về bản quyền, dữ liệu số, tài sản trí tuệ và mở rộng đầu ra cho sản phẩm văn hóa.

Bộ VHTTDL đưa ra các bài toán trọng tâm của công nghiệp văn hóa năm 2026 với quyết tâm tạo ra những kết quả cụ thể thông qua việc đưa sản phẩm ra thị trường, mang lại doanh thu cho doanh nghiệp và gia tăng thu nhập cho người sáng tạo. Từ những nền tảng này, Mạng lưới được tin tưởng sẽ không dừng lại ở sự kết nối thuần túy mà sẽ sớm chuyển hóa thành các dự án hợp tác thực chất, mở ra cơ hội phát triển đột phá cho cộng đồng sáng tạo Việt Nam.

Khát vọng Rồng Xanh từ những giá trị Việt

Trong cuốn Giấc mơ hóa Rồng Xanh – Brand Vietnam 2045, bà Trần Tuệ Tri đặt thương hiệu doanh nghiệp trong mối liên hệ với thương hiệu quốc gia. Hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế không chỉ được tạo nên bởi chính sách hay các chiến dịch quảng bá, mà còn từ những doanh nghiệp, sản phẩm và con người cụ thể.

Bà Trần Tuệ Tri tin tưởng rằng: "Doanh nghiệp có thể góp phần bằng nhiều cách: đưa chất liệu văn hóa vào sản phẩm, bao bì, không gian và trải nghiệm khách hàng; đồng hành cùng nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà thiết kế trẻ; đầu tư vào các dự án công nghiệp văn hóa; và quan trọng nhất là mỗi thương hiệu Việt khi ra thế giới hãy tự tin là một “đại sứ văn hóa”. Thế giới biết đến Hàn Quốc, Nhật Bản không chỉ qua phim ảnh, mà qua cả chiếc điện thoại, chiếc xe, gói mì. Việt Nam cũng có thể làm được như vậy".

Khát vọng "Rồng Xanh" không chỉ dừng lại ở những thương hiệu tầm vóc. Đó còn là mong mỏi người làm nghề sống tốt với nghề, doanh nghiệp tìm thấy dư địa tăng trưởng, và những giá trị văn hóa Việt có cơ hội vươn xa trên bản đồ thế giới.

Hành trình ấy cần nỗ lực của từng doanh nhân và một môi trường để ý tưởng được nuôi dưỡng, nguồn lực được kết nối, giá trị sáng tạo được ghi nhận xứng đáng. Khi văn hóa trở thành nền tảng cho những mô hình kinh doanh có sức sống, khát vọng Rồng Xanh có thể được bồi đắp bằng những kết quả cụ thể từ cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam./.